Kur'an'ı Anlamanın İlkeleri Nelerdir?

Kur'an-ı Kerim, tüm insanlığı kendine muhatap alan son ilahi kitaptır.¹ Kitabın iki kapağı arasında kalan her söz kutsal olup Allah'a aittir. Pek çok ayette muhatapların kitapta yer alan ayetleri düşünmeleri istenmiştir.² İnsanların Kur'an ayetlerini düşünmeleri hayli önem arz etmektedir. Zira ilgili ayette mahşer günü insanların Kur'an'dan sorgulanacakları bildirilmektedir.

''Şüphesiz ki o (Kur'an), senin ve kavmin için (gerçeği) hatırlatan (öğüt)tür. İlerde ondan sorgulanacaksınız.'' [Zuhruf,44]

O halde vahyin muhatabı konumunda olan insana düşen vazife acele etmeden Kur'an ile meşgul olup ilim sahibi olmaktır. Nitekim ayetlerin ilk muhatabı Muhammed aleyhisselamdan da bu istenmişti:

''Gerçek hükümdar olan Allah yücedir. Sana onun vahyi tamamlanmadan önce Kur'an'la ilgili acele etme ve "Rabbim! İlmimi artır!" de.'' [Taha,114]

Takdir edileceği üzere Kur'an'ın tebliği lokal bir bölgede başlamış zamanla evrensel mahiyete ulaşmıştır. Tebliğ süresince fikri mücadeleye başlanan ilk kitlenin dillerinin Arapça olması sebebiyle Kur'an mesajı Arapça olarak takdir edilmiştir:

''(Allah'ın emirlerini) onlara açıklasın diye her elçiyi yalnız kendi kavminin diliyle gönderdik...'' [İbrahim,4]

Kur'an dilinin Arapça olması onun anlaşılamaz olduğu anlamına gelmemektedir çünkü pek çok ayette kitap apaçık olma özelliği ile takdim edilmiştir:

''(Bu), bizim indirdiğimiz ve (hükümlerini) farz kıldığımız bir suredir. Umulur ki (düşünüp gerçeği) hatırlarsınız diye onda apaçık ayetler indirdik.'' [Nur,1]

''Elif. Lâm. Râ. İşte şu(nlar), apaçık Kitabın ayetleridir.'' [Yusuf,1]

''İşte şu(nlar), apaçık Kitabın ayetleridir.'' [Şuara,2]

''İşte şu(nlar), apaçık Kitabın ayetleridir.'' [Kasas,2]

''Apaçık Kitaba yemin olsun ki'' [Duhan,2]

Benzeri ayetlerin varlığına rağmen zaman içerisinde Kur'an'ın, beşerin eli ve hafzalasıyla oluşturduğu kaynaklar olmadan anlaşılamayacağı beyan edilmiştir. İnsanı hayretler içerisinde bırakan bu iddianın geçersizliğini göstermek adına kelamcıların göstermiş oldukları çaba takdir edilesi olmuştur. Kelamcı allamemiz Razi (543/606) kitabında³kelamcıların şu sorularını paylaşmıştır:

''Kur'an'ı düşünmüyorlar mı? Yoksa kalpleriniz üzerinde kilitler mi var?'' (Muhammed,24) Bu ayetle insanlara Kur'an'ı düşünmeleri emredilmiştir. Eğer Kur'an anlaşılamayan bir kitap ise, bize kendisini düşünmemizi nasıl emreder?

''Kur'an'ı düşünmüyorlar mı? O, Allah'tan başkası tarafından indirilmiş olsaydı onda birçok çelişki bulurlardı.'' (Nisa,82) İddia edildiği üzere Kur'an'ı Kerim anlaşılmayan bir kitap ise nasıl olurda kendisinde çelişkinin olmadığını öğrenmemiz için bizi düşünmeye davet eder?

''Üstün bir hikmet. Kalplere bir şifa ve müminler için bir hidayet ve rehberdir.'' Bütün bu sıfatlar, bilinmeyen bir şeyde olamaz.

''Kendilerine okunan kitabı indirmemiz onlara yetmedi mi? Şüphesiz inanan bir topluluk için bunda bir rahmet ve öğüt vardır.'' (Ankebut,51) Anlaşılamayan bir kitap, nasıl yeterlilik ve bir öğüt olma özelliğine sahip olabilir?

''Akıl sahipleri ibret alsınlar.'' (İbrahim,52) Bu ancak anlaşılabilir bir kitap okumakla olabilir.

''Size Rabbinizden bir burhan geldi. Size apaçık bir nur indirdik.'' (Nisa,174) Anlaşılamayan bir kitap nasıl burhan ve nur olabilir?

''Bu Kur'an en doğru yola iletir.'' (İsra,9) Anlaşılamaz bir kitap hidayete nasıl iletir?

''Resul, Rabbinin kendisine indirdiğine iman etti.'' (Bakara,285) ''İşittik ve itaat ettik.'' (Bakara, 285) İtaat ancak bilgiden sonra mümkün olur. O halde Kur'an'ın anlaşılan bir kitap olması zorunludur.''

Ayetlerin Kur'an dışı kaynaklar olmadan anlaşılamaz olabileceğini düşünenlere Allah'tan selamet diliyor, Kur'an'ı anlama yolundaki ilk ilkemizi belirliyoruz:

Hakikat yolunda bilinmesi gereken bir diğer husus kitabı apaçık kılıp kendisinin en güzel tefsirini yapanın Allah'ın kendisinin olduğu gerçeğidir:

''Onlar sana örnek getirdiklerinde biz de sana gerçeği ve en güzel tefsiri (açıklamayı) mutlaka getirmişizdir.'' [Furkan,33]

Vahyi en güzel tefsir eden/açıklayan Allah, üzerinde düşünülüp öğüt alınması için aynı zamanda onu kolaylaştırmıştır:

''Yemin olsun ki Kur'an'ı (gerçeği) hatırla(t)mak için kolaylaştırdık. Hatırlayan var mı?'' [Kamer,17]

''Şüphesiz ki biz onu (Kur'an'ı) muttakîleri (duyarlı olanları) müjdeleyesin ve (gerçeğe) karşı çıkan bir topluluğu uyarasın diye senin diline kolaylaştırdık.'' [Meryem,97]

Kainat kitabı tüm bu özelliklere haiz olmakla birlikte dünya imtihanında başarılı olmak için gerekli her türlü bilgiyi içermektedir:

''...Bu Kitabı sana, her şey için bir açıklama, Müslümanlar için de bir rehber, rahmet ve müjde olarak indirdik.'' [Nahl,89]

''...(Bu Kur'an, başkaları tarafından tasarlanıp) uydurulabilecek bir söz değildir. Fakat o, kendinden öncekileri onaylayan, her şeyin açıklaması olan (bir kitap)tır; iman eden toplum için bir rahmet ve bir rehberdir.'' [Yusuf,111]

İncelediğimiz ayetler sonrasında üçüncü ilkemizi netleştirmiş bulunuyoruz:

Ayetler bütüncül bakış açısıyla okunduğunda Kur’an’ı anlamanın ilkeleri özetle, onun bütün insanlığa hitap eden apaçık bir ilahî kelam olduğunu kabul etmek, en doğru tefsir ve idrakin Allah’ın kolaylaştırmasıyla mümkün olabileceğini bilmek ve Müslümanlar için gerekli rehberliği eksiksiz biçimde içerdiğine inanmak esasına dayanır. Vesselam.

İşte bu (Kur'an) kendisiyle uyarılsınlar, (Allah'ın) ancak tek bir ilah olduğunu bilsinler ve öz akıl sahipleri de gerçeği hatırlasınlar diye insanlara (gönderilmiş) bir bildiridir. [İbrahim,52]